Bir arkadaş diğerine sormuş: “Evrim teorisine inanıyor musun?” Diğer arkadaş cevaplamış: “Evet, tabii ki! Benim için çok mantıklı. Zaten kahvaltıda yediğim muzun bile kabuğunu soyup yediğimizi düşününce, maymunlaşma sürecimizin hala devam ettiğini görüyorum!”  Günlük hayatta evrim ile ilgili bu şekilde nüktedan şakalar yapılsa da işin aslına yakından bakmaya ne dersiniz?

Evrimin Kanıtları Nelerdir?

Evrim, canlı organizmaların zaman içinde nasıl değiştiğini ve çeşitlendiğini açıklayan bir bilimsel teoridir. Evrim teorisi, türlerin ortak atalardan evrimleştiğini ve doğal seçilim, genetik mutasyonlar ve çevresel faktörlerin etkisiyle popülasyonlarda genetik değişimlerin gerçekleştiğini öne sürer. Bu yazımızda Evrimin kanıtları nelerdir? Sorusuna evrim teorisini destekleyen kanıtlarla daha yakından bakacağız.

Bu teori, bilimsel araştırmalar ve birçok kanıtla desteklenmiştir. Evrimin kanıtları; fosil kayıtları, DNA analizleri, biyocoğrafya, yapısal benzerlikler ve deneysel evrim çalışmalarından elde edilen güçlü bilimsel delilleri içerir.

Fosil Kayıtları

Evrimin kanıtlarından olan fosil kayıtları, geçmişte yaşamış organizmaların kalıntılarını içerir. Fosiller, organizmaların zaman içinde nasıl değiştiğini ve farklı türlerin ortaya çıktığını gösterir. Örneğin, atların fosil kayıtları, modern atların evrimleştiği tek toynaklılardan daha küçük boyutlarda olan at türlerini gösterir. Fosil kayıtları, evrimin zaman içinde gerçekleştiğini ve türlerin ortak atalardan türediğini doğrulayan önemli kanıtlardır.  Peki bununla ilgili ne demişti şair?

Bir zamanlar yoktuk, boşluktan süzülen rüyalar,

Zamanın derinliklerinde, sonsuz potansiyellerin çağrısıyla.

Milyarlarca yılın sessizliğinde, canlılık arayışında,

Evrimin dansında, hayatın gizemli oyununda.

Ortak Ancestralara İlişkin Kanıtlar

Canlıların DNA’sı, tüm organizmaların ortak bir ataya sahip olduğunu gösteren kanıtları sunar. DNA dizileri, organizmalar arasındaki genetik benzerlikleri ortaya çıkarır ve evrimsel ağaçları oluşturmayı mümkün kılar. Bu analizler, türlerin birbirleriyle nasıl ilişkili olduğunu ve ortak atalara sahip olduklarını gösterir. DNA kanıtları, canlıların evrimleştiğini ve ortak bir evrimsel geçmişi paylaştığını doğrular. Şimdi sözü şairimize bırakıyoruz:

Bir hücrede başladı serüven, belki de daha küçük,

İlk adımlar atıldı, bilinçle dolu bir sürükleniş.

Köklerimiz, tüm canlıların ardında uzanır,

Eski ağaçlarda saklı, anılarla dolu mekanlar.

Biyocoğrafya

Biyocoğrafik kanıtlar, canlıların dağılımının, ortak ataları olan bölgelerde benzerlikler gösterdiğini gösterir. Farklı kıtalar veya izole adalardaki türler arasındaki benzerlikler ve farklılıklar, canlıların ortak atalardan türediğini ve ardından farklı ortamlara uyum sağladığını gösterir. Biyocoğrafya, evrimsel değişimin coğrafi etkilerini açıklar ve organizmalar arasındaki ilişkileri gösterir.

Yapısal Benzerlikler

Canlıların fiziksel yapısındaki benzerlikler, ortak bir evrimsel geçmişi gösterir. Örneğin, memelilerin ön ayakları, kuşların kanatları ve yarasaların kanatları benzer bir yapıya sahiptir. Bu benzerlik, bu farklı organizmaların ortak bir memeli atadan evrimleştiğini gösterir. Yapısal benzerlikler, canlıların ortak özelliklerini ve evrimsel ilişkilerini açıklayan önemli kanıtlardır.

Evrimin Diğer Kanıtları

• Deneysel Evrim: Laboratuvar ortamında yapılan deneysel evrim çalışmaları, canlıların evrilebileceğini ve yeni özellikler geliştirebileceğini gösterir. Bakteri ve meyve sinekleri gibi organizmalar, kısa üreme döngülerine sahip olduklarından laboratuvar koşullarında hızla evrilebilirler. Bu deneyler, canlıların genetik varyasyonlarının ve doğal seçilimin evrimdeki rolünü vurgulayarak evrimsel süreçleri anlamamıza yardımcı olur.
• Embriyolojik Benzerlikler: Canlıların embriyoları, gelişim sürecinde benzer özellikler gösterir. Farklı türlerin embriyoları, erken dönemlerde birbirlerine oldukça benzerdir. Bu, ortak bir evrimsel geçmişi paylaştıklarını ve farklılaşmanın daha sonraki aşamalarda gerçekleştiğini gösterir.
• Direkt Gözlemler: Bazı durumlarda, canlıların evrimi doğrudan gözlemlenebilir. Örneğin, tıbbi mikroorganizmaların direnç kazandığı antibiyotik direnci gibi durumlar, genetik değişimin ve adaptasyonun hızlı bir şekilde gerçekleştiğini gösterir.
• Homolog Organlar:  Farklı türler arasında benzer işlevlere sahip organlar, ortak bir atadan evrimleştiğini gösterir. İnsanların kol ve el yapısı, köpeğin ön ayağı ve kuşun kanadı homolog organlara örnektir. Bu organlar, ortak bir evrimsel geçmişin izlerini taşır.
• Moleküler Kanıtlar:  DNA ve protein dizileri, canlıların genetik benzerliklerini ve evrimsel ilişkilerini doğrulayan önemli kanıtlar sunar, bununla birlikte  moleküler evrim çalışmaları, genetik materyalin evrim sürecinde nasıl değiştiğini ve türlerin nasıl ilişkili olduğunu anlamamıza yardımcı olur.
• Farklı Türlerin Laboratuvar Ortamında Üretimi:  Laboratuvar ortamında yapılan çalışmalar, farklı türlerin üretilebileceğini ve evrimin gerçekleşebileceğini gösterir. Bu tür çalışmalar, evrimin gözlemlenebilir olduğunu ve canlıların genetik değişimlerle yeni özellikler geliştirebileceğini doğrular.

Evrimin Kanıtları Nelerdir? yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

“İnsanlar maymundan geliyorsa arkadaş şimdiki insanlar neden maymun olmuyor yahu!” Esprisi ile çürütülmeye çalışılan Evrim Teorisini ve bunu daha iyi anlayabilmek için Doğal Seçilim hakkında bilgiler vereceğiz.

Evrim Teorisi Nedir?

Evrim, bir türün özelliklerinde birkaç nesilden boyunca ortaya çıkan değişikliklere ve doğal seleksiyon süreci  olarak tanımlanır. Evrim teorisi bir canlının rekabet ortamında çevresine uyum sağlayarak hayatta kalmasına ve daha fazla yavruya sahip olması ilkesine dayanır.

Darwin, Evrim Teorisini 1859 yılında yazdığı “Türlerin Kökeni Üzerine” kitabında; doğal seçilim, canlıların kalıtsal, fiziksel veya davranışsal özelliklerdeki değişikliklerin bir sonucu olarak kuşaklar boyunca değişimin olduğu bir süreç olarak tanımladı.

Kitabın ilk cildinde doğal seçilimin karada yaşayan bir memelinin balinaya nasıl dönüşebileceğini açıklamaya çalıştı. Bunun için varsayımsal olarak ağızları açıkken suda yüzerek böcek yakalayabilen Kuzey Amerika siyah ayılarını örnek olarak kullandı.

Bu fikir halk tarafından kabul edilmedi ve üstelik alay konusu oldu. Darwin, yapılan alaylardan çok utandı verdiği ayı örneğini kitabın sonraki baskılarından kaldırdı.

Bilim insanları günümüzde Darwin’in doğru fikre sahip olduğunu ancak kullandığı hayvanın yanlış olduğunu biliyor. Ayıları değilde, onun yerine ineklere ve su aygırlarına bakması Darwin için daha iyi olabileceği de ekliyorlar.

Evrimi anlatan en büyüleyici hikâyelerden biri balinaların kökeni isimli hikâyedir ve bu bilim insanlarının doğal seçilime verdiği en iyi örneklerinden biridir.

Bu hikâyeyi size anlatacağız ama öncesinde evrim sürecinin küçük bir kesitine yakından bakmaya ne dersiniz?

Bundan yaklaşık 375 milyon yıl önce, suda yaşayan büyük ve kuyruklu kurbağalara benzeyen yaratıklar topraklarda mesken tutmaya başlamıştı.

Dünya topraklarına giren canavarları ve insanlara kadar getiren evrimsel olaylar zincirini yazıyoruz. Siz de bu bölümü okuyorsunuz.  Bu, elbette, destansı hayatın bir kesiti…

4 milyar yıl kadar önce, ilk molekülün kendini kopyalaması önemli bir dönüm noktasıydı. Yaşamın kökeni ve evriminin başlangıcı geçit töreniydi.

Bu geçit töreni ise ileride, son birkaç yüz milyon yıllarında en alçak olanına şahit oldu. Permiyen döneminde tüm türlerin yüzdesi doksanı yok oldu, tabi bu türlerin arasında dinozorlar da vardı.

Evrimsel biyologlar bu tarihsel süreci anlamaya çalışarak ve yaşamın neden kendine böyle bir yol çizdiğini anlama çalıştılar. Ama bu çalışmalar geçmişi anlamak için geriye bakmaktan daha fazlasını içerir.

Bunu anlamaya çalışan ilk isimlerden Charles Darwin evrimin doğal seçilimle gerçekleştiğini belirtti.

Doğal Seçilim Nedir?

Doğal seçilim nedir? Sorusuna kısaca; canlı organizmaların evrimleşmesinde temel bir rol oynayan bir süreçtir diyebiliriz. Bu süreç, belirli genetik özelliklere sahip bireylerin hayatta kalma ve üreme şanslarının diğerlerine göre daha yüksek olduğu bir mekanizmadır. Bir kuş türü düşünelim. Eğer bu türün yaşadığı çevrede besin kaynakları sınırlıysa, uzun gagaya sahip kuşlar daha fazla yiyecek bulma avantajına sahip olur. Bu durumda, uzun gagaya sahip bireylerin hayatta kalma ve üreme şansı daha yüksektir. Bu bireyler daha fazla yavru bıraktıkları için, gelecek nesillerde uzun gagalı kuşların oranı artar.

Doğal seçilimin sonucunda, popülasyonun genetik yapısı zaman içinde değişir. Avantajlı genlere sahip bireyler daha fazla ürer ve bu genler gelecek nesillere aktarılır. Bu süreç, canlı türlerinin çevreye uyum sağlamalarını ve daha iyi hayatta kalma şansına sahip olmalarını sağlar.

Doğal seçilim, canlı türlerinin çeşitliliğinin ana kaynağıdır. Farklı çevrelerde farklı genetik özelliklere sahip bireyler avantajlı hale gelir ve zaman içinde yeni türler ortaya çıkar. Bu şekilde, canlı organizmalar zamanla çeşitlenir ve çevrelerine uyum sağlar.

Bunu daha iyi anlayabilmek için diğer doğal seçilim örneklerine bir bakalım:

Balinalar örneği ile başlayalım, evrimi yol gösterici olarak kullanarak ve doğal seçilimin nasıl çalıştığını bilen biyologlar, erken balinaların karadan suya geçişinin bir dizi öngörülebilir adımda gerçekleştiğini düşünüyorlardı.

Rastgele genetik değişiklikler burun deliklerinin kafasına daha uzağa yerleştirilmesiyle en az bir balinanın meydana çıkmasına sebep oldu.

Bu adaptasyona sahip hayvanlar için en uygun alan deniz yaşamıdır çünkü nefes almak için tamamen yüzeye çıkmak zorunda olmayacaklardı. Bu türde olan hayvanlar daha başarılı olacak ve daha fazla yavruya sahip olacaktı. Daha sonraki kuşaklarda, burnu daha başa doğru hareket ettiren genetik değişiklikler ortaya çıktı.

• Ön bacakları palet oldu.
• Arka bacakları kayboldu.
• Vücutları daha akıcı hale geldi ve kendilerini su yoluyla daha iyi itmek için kuyruk parazitleri geliştirdiler.

Sonuç olarak, doğal seçilim canlı organizmaların evrimsel süreçteki rolünü belirler. Çevresel faktörler, belirli genetik özelliklere sahip bireylerin avantajlı hale gelmesini sağlar. Bu süreç sonucunda, canlı türleri çevreye uyum sağlayarak evrimleşir ve çeşitlenir. Doğal seçilim, evrimsel biyolojide önemli bir mekanizmadır ve canlıların çevresel değişimlere uyum sağlamalarını sağlar.

Evrim Teorisi Nedir? Doğal Seçilim ve Örnekleri yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

Stoma Torbası Değişimi ve Bakımı yapmadan önce birkaç önemli hatırlatma yapalım !

Stoma: Küçük delik anlamına gelir.
Kolostomi: Kalın barsakların geçici olarak batına ağızlaştırması işlemidir.
Çekostomi: Travma, perforasyon veya kanser nedeniyle çekumun cerrahi ağızlaştırılması.
İleostomi: Genellikle sağ alt kadranda ince barsaklara açılan cerrahi ağızlaştırma.
Pasta: Stoma bakımında kullanılan krem.
Ostomi Torbası: Gaitayı toplamak için özel üretilmiş ürünlerdir.

Şimdi sizlerle stoma bakımı ve torba değişimini inceleyelim.

Stoma Bakımı ve Stoma Torbası Değişimi

1. Malzemeleri Hazırlayın!

1. Hastaya uygun kolostomi torbası
2. Makas
3. Gerekirse kolostomi pastası
4. Temizleme mendilleri
5. Gerekirse yara örtüsü
6. Kare gaz
7. Ilık su / Distile su
8. Kolostomi adaptörü
9. Atıkların atılacağı uygun poşet
10. Non steril eldiven
11. Böbrek küvet

2. Hastayı uygulama hakkında bilgilendirin.

3. İşlem için hastanızdan izin alın.

4. Malzemeleriniz için uygun ve temiz bir alan seçin

5. Ellerinizi yıkayın, eldiven giyin

6. Hastanıza uygun pozisyon verin.

Bunu yaparken mahremiyetine özen gösterin

(Hasta sırt üstü yatar pozisyona getirilir. Eğer işlemi hasta kendisi yapacak ise oturur pozisyonda
olması sağlanır.) Hasta bakımında temel hedef hastanın bağımsız olarak bakımını evde de
yapabilmesini sağlamaktır.

7.Torbayı değiştirirken bölgenin altına hasta altı serme koyun.

8. Adaptörü üst kısmından başlayarak yavaşça yukarıdan aşağıya doğru deriden ayırın.

(Bu esnada adaptörün deriden ayrılması zor oluyorsa çevresini ılık su ile ıslattıktan sonra adaptörü çıkarmaya başlayın.)

9.Islatılmış sıkılmış kare gaz ile stomanın etrafını silin.

• Böbrek küvet içeresine ılık su / distile su koyup kare gazları içinde ıslatın. Islatılmış
  sıkılmış kare gaz ile stomanın etrafını silerek tamamen temizleyin. Temizleme işleminiz
  bitince stomanın etrafını kuru kare gaz ile tamamen kurulayın.
• Silme işlemi için temizleme mendilleri de kullanılabilir. Stomanın etrafının kuru olması, temiz olan adaptörün yapışması için önemlidir. Temizlikten sonra stomanın etrafının kuru olduğundan emin olun.
• Stoma, stoma çevresi, cilt bu basamakta komplikasyonlar açısından gözlemlenir.
• Ciltte tahriş varsa koruyucu olarak hekim bilgisi dahilinde yara örtüleri kullanın.
• Ciltte fazla tüy varsa traşını yapın.

10. Eldivenlerinizi değiştirin.

11. Stomanın çapının kaç mm olduğunu stoma cetveli yardımıyla ölçün.

• Uygun olan ölçü; torbanın kenarı ile stoma arasında 2mm boşluk olmasıdır. Bu mesafe önemlidir çünkü çok dar olursa stoma adaptörü bası yaparak stomayı tahriş eder, geniş olursa stama etrafındaki deri açıkta kalır ve dışkı deriye bulaşarak tahrişe yol açar
• Torba değişimi esnasında stomanın etrafının kuru kalmasını sağlamak için, üzerini küçük kuru bir karegaz koyabilirsiniz.

12. Hazır kesilmiş adaptör varsa uygun ölçüde olanı kullanın.

Kesilebilir adaptör kullanıyorsanız stomanın ölçtüğünüz çapına göre, ucu eğri bir makas yardımıyla adaptörü kesin.

13. Kestiğiniz adaptörün yapışkan kısmındaki kağıdı çıkarın ve iç kısmına diş macunu kalınlığında “pasta” sürün.

(Pasta stoma ile torba arasında engel olup sızıntıyı önler. Pastanın görevi stoma etrafındaki deriyi
dışkıdan korumaktır.)

14. Ortadaki delik stomayı içine alacak şekilde adaptörü cilde yerleştirin.

Elinizin ısısı adaptörün daha iyi yapışmasını sağlayacağmızdan, parmağınızı yarım dakika adaptörün üzerinde gezdirin. Adaptör vücut ısısına ulaştıkça yumuşayacak ve daha kolay şekillendirilebilir bir hal alacaktır.

15. Adaptörün orta kısmını yerleştirdikten sonra kenarlarındaki yapişkan kağıtları da kaldırarak adaptörü, tam olarak cilde yapıştırın.

16. Adaptöre uygun stoma torbasını bir noktadan başlayarak dairesel hareklerlerle adaptöre yerleştirin.

17. Kontrol Edin!

Adaptöre torbayı yerleştirdikten sonra kendinize doğru hafifçe gererek iyice yerleşip yerleşmediğini kontrol edin. Eğer alttan boşaltmalı bir torba takıyorsak işlem bitiminde torbanın klembini kapatın. Torba üzerinde bulunan gaz filtresi uygun olan kısma yerleştirilir.

18. Atıkları uygun atık torbalarına atın.

Eldivenlerinizi çıkarın, ellerinizi yıkayın. Torba değişimi, stama bakımı ve gözlemlerinizi kaydedin.

Hazırlayanlar: Hicran Şimşek , Ayşegül Toraman
Acıbadem Kayseri Hastanesi Acıbadem Sağlık Grubu Onkoloji Sorumlu Hemşiresi Eğitim&Gelişim Hemşiresi

Yeniden Derleme: Bilim Gemisi

Stoma Torbası Değişimi ve Stoma Bakımı Nasıl Yapılır? yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

Büyük Patlama (Big Bang) Teorisi

Evrenin en büyük dans partisini anlatan bu film siyah bir ekran görüntüsüyle başlar. Yavaş yavaş, beyaz noktalar belirir ve daha da artar. Noktalar birbirine doğru çekilir ve bir dış sesle “Büyük Patlama”nın yaklaştığı anlaşılır. Bir evrende sonsuz bir karanlık hakimdir. Aniden, devasa bir beyaz nokta belirir ve etrafına ışık saçmaya başlar. Nokta büyümeye devam eder ve bir anda patlar. Patlamayla birlikte, ekranda müthiş renkler ve ışıklar belirir. Gaz ve toz parçacıkları hızla genişleyerek evreni oluşturur. Kamera, patlamadan yayılan enerji dalgalarını takip eder. Evren genişlemeye başlar. Galaksiler, yıldızlar ve gezegenler oluşmaya başlar. Kamera, galaksiler arasında dolaşırken, uzayın büyüleyici güzelliklerini gösterir. Büyük Patlama Teorisini anlatan bu filmin hikayesini bizden dinlemeye ne dersiniz?

Bu hikayenin sonunda; evrenimiz nasıl oluştu? Sonsuz olarak bildiğimiz uzay nasıl meydana geldi? Peki bundan sonra ne olacak? Sorularına cevap almış olacağız. Hikayemiz 13.8 milyar yıllık o meşhur soruyla başlıyor: Büyük Patlama (Big Bang) nedir?

Büyük patlama teorisi basit bir temele dayanır. Kısaca  evrendeki mevcut olan ve geçmiş maddenin tümünün aynı zamanda, kabaca 13.8 milyar yıl önce ortaya çıktığını açıklar. Bu esnada, tüm maddeler yoğunluğu sonsuz olan tekillik adı verilen ve yoğun ısıya sahip çok küçük bir toz tanesine sıkıştırıldı. Bir anda tekillik genişlemeye başladı ve bildiğimiz gibi evren başladı.

Hubble Yasası

Bu soruyu cevaplamak için 1920’lere gidelim. O yılların karanlık bir gecesinde Amerikalı gök bilimci Edwin Hubble gözlem yaparken kendi kendine “bir galaksinin uzaklığı ile hızı ya yaklaşıyor ya da kendimizden uzaklaşıyor” diye düşünmeye başladı.

Hubble aslında o gece mesafe ve hız arasında bir korelasyonun farkına varmıştı. Galaksi ne kadar uzaksa, o kadar büyük bir hıza sahipti. Temelde, bizimkine yakın galaksiler daha yavaş hareket ederken daha uzaktaki galaksiler daha hızlı hareket ediyordu.

İlk başlarda bu fikir bize cazip gelebilir. Sonuçta bizim evrenin merkezinde, ayrıcalıklı bir konuma sahip olduğumuzu, diğer tüm galaksilerin de burada olduğumuzu bildiğini ve bu sebepten bizden uzaklaştığını düşündürebilir. Tabi bunu ilk düşünen kişi elbette Kopernikti.

Düşünce oyunumuzun bu aşamasında insanlığın evrenin merkezinde olduğu inanılıyordu, bu yüzden başka bir açıklamaya daha ihtiyacımız olacak…

Eğer evren için iki boyutlu bir benzetme yaparsak, bu diğer açıklama kolaylıkla anlaşılabilir. Evrenimizi üç boyutlu uzayın terimleri; ileriye, yana yürüyebiliriz ve hatta aşağı yukarı zıplayabiliriz. Bunlara başka bir boyut da ekleyebiliriz: Zaman.

Bunlar dört boyut içinde yaşadığımız uzay-zaman evrenini oluşturur. Diğer evrenleri ise ancak hayal edebiliriz. Matematiksel bir bakış açısıyla, örneğin, çeşitli iki boyutlu evrenleri hayal edelim; bir balonun yüzeyi tablonun yüzeyi gibi iki boyutlu bir varlık. Bunları iki boyutlu olarak çizebiliriz

Bir balonun içinde yaşayan iki boyutlu karıncaların yaşadığı bir galaksi düşünelim. Bu karıncalara da görev olarak diğer galaksileri gözlemlemeyi, mesafelerini ve hızlarını ölçmeleri gerektiğini söyleyelim.

Daha sonra bu balonu üfleyelim. Ne olacak? Balon şişecek. Peki bu gök bilim tutkunu karınca ne görecek? Temel olarak, ona en yakın galaksiler yavaşça geriye çekilirken, daha uzaktakiler ise daha hızlı geriye çekilecek. Bu karınca aslında Hubble Yasasını keşfetmiş olacak.

Eğer tersini hayal edersek genişleme yerine, balon sönmeye başlar, karıncanın göreceği tüm galaksiler birbirine yaklaşır. Hubble Yasası’nın bu nedenle kanıtladığı şey, evrenimizin genişlemesidir.

Zamandan ne kadar geriye giderseniz, evren o kadar küçük olur. Bu mantığı sadece küçük bir balonu küçülterek hayal edebiliriz.

Evrenin Büyük Patlama (Big Bang) ile başladığını ve Hubble Yasasın da onayladığı şekliyle genişliyor. Bu açıklamaların ardından akla gelen o kritik soru; evren neyin içinde genişliyor?

Evren  Neyin İçinde Genişliyor?

13.7 milyar yıl önce “ilkel bir atom” ile yaşanan büyük patlamanın ardından bu patlamanın uzayın hangi köşesinde ve nerede gerçekleştiği sorusu ilk akla gelen şeydir.

Balon modelimizde (2 boyutlu evren) büyük patlamada balon yüzey değil. Uzay yüzeydir. İç mekân geçmiş ve dış, gelecek. Merkez ise zamanın kaynağıdır.

Patlama uzayda meydana gelmedi, ama zamanın başında uzayın kendisi bu zamansal tekilliğin ürünüydü.

Bu iki boyutu basit model örneği, sezgisel ancak güvenilir bir örnektir. Kozmolojinin temel sorunları arasında üçüncü bir boyut eklemek sadece bir sorudur. Bu temel sorunlardan aşağıdaki soruyu sorarsak eğer…

Büyük Patlamadan Önce Ne Vardı?

Işığın uzay boyunca yolculuk yapması uzun zaman alır. Bu da ne kadar uzağa bakarsak o kadar geçmişi görebildiğimiz anlamına gelir.

Fikir ilginç görünüyor; uzaya ne kadar derin bakarsak, evren o kadar genç olur.

O zaman galaksilerin doğduğu anı gözlemleyebilir miyiz? Evet, eğer yeterli teknolojiye yani 12 milyar ışık yılı boyunca geriye dönüp bakmamızı sağlayan enstrümanlara ihtiyacımız var.

Günümüzde bu teknoloji araçları ve büyük teleskoplar mevcut. Bu araçlar galaksilerin ne zaman, nasıl ve neden doğduğu gibi çağdaş bilimin en heyecan verici sorularına yanıt arıyor.

Asıl sorumuza gelelim şimdi…

İzafiyet teorisi, başlangıç noktasındaki yoğunluğun sonsuz olması gerektiği sonucuna varır. Bu durumla başa çıkmak kuantum gerektirir. Bununla ilgili de mevcut bir teori yoktur.

Belki de tarihinin bu aşamasını anlamak evren ve çağdaş fizikteki en büyük çözülmemiş sorunlardan biridir…

Büyük Patlama Teorisinin Kanıtları

Büyük Patlama Teorisinin kanıtları oldukça fazladır. Bunun için 1940’lı yıllardan başlayalım… Gökbilimci George Gamow,  patlamanın hala gözlemlenebilir bazı izler bıraktığının farkına varmıştı.

İlk iz sıcak ve yoğun olan evrenin çok fazla ışık yaymasıydı. Genişleme ile bu ışığın karakteristik sıcaklığı düşecekti. Basit hesaplamalara göre, belki de bugün hala gözlemlenebilirdi.

1965 yılında Arno Penzias ve Robert Wilson isimlerindeki iki mühendis yaklaşık 5 kelvin sıcaklığı ile mikrodalga radyasyon iletim alımını bozan elektromanyetik gürültü test ediyorlardı.

Radyasyonu ölçtüklerinde kozmik arka plan radyasyonu için beklenenden daha yakın bir değer buldu, 2.7 kelvinler (mutlak sıfıra yakın) bu büyük patlama teorisinin kanıtıydı. 1978 yılında bu keşif Penzias ve Wilson’a Nobel Fizik Ödülünü kazandırdı.

Teorinin tek doğrulaması bu değildi.  Büyük patlama teorisyenleri ayrıca helyum elementinin üç dakika içinde oluşmasını bekler ve evrendeki malzemenin dörtte birinin bu element, diğer dörtte üçü hidrojen elementi oluşturur. Bilim sonunda helyumun ilkel bolluğunu ölçmeyi başardı, değer aynen tahmin edildiği gibiydi…

Büyük Patlama Teorisinin diğer kanıtlarını da şöyle sıralayabiliriz:

• Uzak galaksilerin kırmızıya kayması, evrenin genişlemekte olduğu anlamına gelir. Zamanda yeterli miktarda geriye gidersek muhtemelen eğer her şeyin küçük bir noktaya sıkıştırılmış olduğunu görürüz.
• Evren genişledikçe ve soğudukça, bugün gördüğümüz bazı unsurlar meydana geldi. Big Bang teorisi, evrenimizin başlangıcından şimdiki sürecine kadar her elementten ne kadar olması gerektiğini doğru tahmin ediyor.
• Işığın evren boyunca yolculuk yapması uzun zaman alır, çok uzak galaksilere baktığımızda zamanda geriye de baktığımız anlamına gelir. Galaksilerin uzun zaman önceki halleri bugünkünden oldukça farklı olduğunu görebiliyoruz, bu da evrenin zaman içinde değiştiğini ve büyük patlamayı doğrular nitelikte.

Büyük Patlama (Big bang) Teorisi Nedir? yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

“Seninle biz iki uzaylı gibiyiz sevgilim, Dünyalılardan hiçbir şey anlamıyoruz” demişti şair şiirinde…  Bu makalemizde uzaylı da olsa insan insandır fikrinden yola çıkarak Uzaylılar var mı? ve Uzaylıları nasıl buluruz? Sorularına yanıt arayacağız.

Uzaylılar Var mı?

İnsanlar her zaman uzaylıların eski radyo ve televizyon yayınlarından gelen dalgaları tespit edip Dünya’ya işgale geleceklerinden endişe duymuştur.

Peki gerçekten uzaylılar var mı?

Dünya’da yaklaşık 500 milyon yıldır bitki ve canlı yaşamının var olduğunu biliyoruz. Uzaylıların Dünya’yı bulmasının yolu bitkilerden geçiyor olabilir mi?

Bitkiler atmosferi oksijenle doldurma görevinin yanı sıra, kızılötesi radyasyonda görülebilen kendine özgü bir dalga boyu verir. Bu, diğer yaşamların galaksiyi tararken bulabileceği türden bir sinyaldir.

Üstelik sadece bitkiler değil diğer yaşam biçimleri de Dünya’yı tespit edecekleri sinyaller veriyor. Bizlerin de yeni bir gezegen keşfinden hemen sonra aradığımız, canlı yaşamının olup olmadığını belirten sinyallerdir.

Galileo Uzay Aracının Keşfi

NASA, Galileo uzay aracını Jüpiter’in yörüngesine girmek ve yıllarca gezegeni ve uydularını inceleme göreviyle 8 Ekim 1989’da fırlattı.

Gelin görün ki NASA, uzay aracını doğrudan Jüpiter’e göndermek üst kademe roketine sahip değildi. Bunun yerine, uzay aracına Jüpiter’e gidebilmesi için gerekli hızı verecek bir çeşit akıllı sinek manevrası planladılar.

Uzay aracı önce 10 Şubat 1990’da Venüs’e,  8 Aralık’ta Dünya’ya ve tam olarak iki yıl sonra da tekrar Dünya’ya doğru yol aldı.

Carl Sagan, Galileo’dan gelen resim ve verilere baktıktan sonra şu tarihi açıklamayı yaptı:

“Bol gaz halindeki oksijen kanıtı, görünür spektrumun kırmızı kısmında keskin bir emilim çizgisi ve geniş termodinamikte atmosferik metan içeren geniş bir dağılmış yüzey pigmenti bulgusuna ulaştık. ”

Daha basit bir anlatımla Galileo uzay aracı Dünya’daki yaşamın kendisini keşfetmişti.

Aslında, NASA’nın OSIRIS-REx misyonu yaptıkları benzer bir uçuş misyonunda bu deneyi tekrar yaptılar, Bu kez Dünya atmosferinde umduklarından daha fazla metan, oksijen ve ozon içerdiğini belirttiler.

Astronomlar bu deneyle bir kez daha Dünya’da yaşam olduğunu keşfettiler.

Uzaylıları Nasıl Buluruz?

Uzaydan elde ettiğimiz bulgularla Dünya’da yaşamın olduğunu saptayabiliyorken, aynı teknikle Dünya dışı bir gezegende yaşam bulabilir miyiz?

Bir başka deyişle uzaylıları nasıl buluruz?

Jack T. O’Malley-James ve Lisa Kaltenegger isimli iki araştırmacı “Dünya’nın Fotosentetik Kırmızı Çizgi Biyografisi için Zaman Çizelgesini Genişletmek” başlıklı makalesinde, geçmiş zamanlar boyunca  Dünya’nın farklı dönemlerde nasıl görüneceğini araştırıyor.

Bu araştırmayı daha iyi anlamak için Dünya üzerinde bir yolculuğa çıktığımızı hayal edelim. Hemen hemen kafamızı çevirdiğimiz her yerde bitkilerin var olduğunu görürüz. Son 500 milyon yıla baktığımızda klorofil (bitkilere yeşil rengini veren maddenin adı) her yere yayıldı ve her yer yeşil oldu.

Görünür dalga boylarında yeşil görünebilecek birçok şey vardır. Fakat bitkiler, kızılötesi spektrumda 700 – 750 nm dalga boylarında yansıtıcıdır. Bu özel dalga boyunda Dünya’ya bakıldığında kırmızı bir parıldama görürsünüz. Buna kırmızı çizgi adı verilir.

Ancak yayınlanan bu makaleye göre açık bir sinyal verecek olan sadece bitkiler değildir. Araştırmacılar, gezegenimizin dünya dışı yaşamlar gibi uzak gözlemcilere neye benzeyeceğini simüle etmek için Dünya’daki yaşamı zaman çeşitleri dönemlere ayırarak modelledi.

Bitkilerden önce, en başarılı yaşam formları liken, fotosentetik bakteriler ve mantarlar arasında ortak yaşamın olduğu bir koalisyondu. Bu likenlerle kaplı bir gezegen belirgin şekilde bir kırmızı çizgi görüntüsü sağlayacaktır.

Bundan önce göletleri kaplayan algler gibi siyanobakteriler, Dünya’nın bazı bölümlerini kapladığından dolayı baskın görünecekti ve bir kez daha kendi kırmızı çizgi sinyalini oluşturacaktı.

Uzaylılar Var mı? Uzaylıları Nasıl Buluruz? yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

Yeni Zelanda Canterbury Üniversitesi astronomları, milyonda bir rastlanan galaksimizin merkezine doğru, uzaktaki bir yıldız sisteminde Dünya benzeri süper gezegen keşfedildiğini duyurdular.

Dünya Benzeri Süper Gezegenin Özellikleri

Süper gezegenin özelliklerine baktığımızda Dünya ile ürkütücü benzerliklerin yanı sıra bazı büyük farklılıkları bulunmakta:

• Büyüklük açısından, Dünya kütlesinin yaklaşık dört katı.
• Süper gezegenin yıldızı loş bir cüce yıldız, hatta kahverengi bir cüce bir başka deyişle “başarısız yıldız” dır.
• Bir yıl yaklaşık 617 Dünya günü sürüyor.
• Güneşten çok daha az kütleli bir yıldızın etrafında dönüyor.
• Samanyolu Galaksinin merkezi yıldız çıkıntısının yakınında bulunuyor.
• Gezegene “OGLE-2018-BLG-0677” adı verildi.

Astronomlar bu bulgularını “The Astronomical Journal” dergisinde yayınladılar. Süper Dünya’nın keşfi bilim insanlarının “milyonda bir” olarak tanımladığı tesadüfi bir olaydı.

Dünya Benzeri Süper Gezegen Nasıl Keşfedildi?

Eşine milyonda bir rastlanan Dünya benzeri süper gezegen astronom ekibi tarafından direkt gözlemlenmedi. Yıldızıyla nasıl etkileşime girdiğini belirleyerek bile fark etmediler. Bunun yerine çekimsel mikro mercekleme tekniğiyle, çarpık ve büyütülmüş şekli nedeniyle keşfettiler.

Çekimsel mikro mercekleme, büyük nesnelerin etraflarındaki alanı çarpıtmasına dayanır. Bir teleskop, büyük bir nesne ve bir hedef doğru şekilde sıralandığında, büyük nesne, hedefin saçtığı ışığı büyütür.

Bununla ilgili Canterbury Üniversitesi’nden araştırmacıları “bu çok nadir bir olay, herhangi bir zamanda bir milyon yıldızdan sadece bir tanesi mercekleniyor.” açıklamasını yaptı.

Bu yeni gezegeni bulmak için; Şili, Avustralya ve Güney Afrika’da her 15 dakikada bir 100 milyon yıldızdan gelen ışığı ölçebilen üç özdeş teleskop kullanıldı.

Araştırma ekibinin lideri Antonio Herrera Martin, “Gezegenin ve ev sahibi yıldızın yer çekimi, daha uzak bir arka plan yıldızından gelen ışığın belirli bir şekilde büyütülmesine neden oldu. Işık bükme etkisini ölçmek için dünyaya dağıtılan teleskoplar kullandık” dedi.

“Süper Dünya” kategorisinde birçok yaşanılabilir gezegen vardır ama bu kategorideki bir gezegenin bizimkine benzeyeceğine dair bir garanti yok. NASA, süper dünyaları “Dünya’dan 10 kat daha büyük” olarak tanımlıyor, fakat su gezegenlerden buzlu olanlarına, esas olarak gazdan meydana gelenlerine kadar bileşimde değişiklik gösterebileceklerini söylüyor.

Dünya Benzeri Süper Gezegen Keşfedildi! yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

Avrupa Güney Gözlemevi (ESO) önderliğinde bir astronom ekibi sayesinde Dünya’ya en yakın kara delik keşfedildi!

ESO’nun Şili’deki La Silla Gözlemevi’ni kullanan ekip, bu kara deliği  Dürbün (Telescopium) takımyıldızında  bulunan  HR 6819 adındaki üçlü bir sistemde keşfetti.

En Yakın Kara delik

Daha önce, bilinen en yakın kara delik olan A 0620-00, 3.300 ışık yılı uzaklıkta ölçülüyordu. Bu ünvanı onun elinden alan, Dünya’dan sadece 1000 ışık yılı bulunan çok küçük ve çok sessiz bir kara delik keşfedildi.

Bir kara deliği, bulunduğu alanda huysuzlukları olmadığı sürece tespit etmek zordur çünkü herhangi bir tespit edilebilir radyasyon yaymaz ya da yansıtmazlar.

Ancak yeni keşfedilen bu kara delik HR 6819 adı verilen ikili bir sistem olduğu düşünülen iki B tipi anakol yıldızıyla üçlü bir yıldız sisteminde bulunuyor ve bu sistem çıplak gözle görülebiliyor.

Astronomlar, ikili yıldızlar üzerine yaptıkları araştırmalarda sistem gözlemlerine baktıklarında, ters giden bir şeyler buldu. Bu iki anakol yıldızın yörüngeleri ilginç bir şekilde çarpık görünüyordu.

Analiz ettiklerinde ise yörüngede birbirlerinin etrafında dans eden iki değil üç nesnenin olduğunu fark ettiler. Üçüncü nesne görünmez olduğu için, hiçbir şey olmasa bile kesinlikle bir şeyler var olduğunu düşündürdü.

Avrupa Güney Gözlemevi’nden astronom Thomas Rivinius bu ters giden şeyi farkedercesine  “Güneş’in kütlesinden en az dört kat daha fazla kütleye sahip görünmez bir nesne sadece bir kara delik olabilir bu nedenle bu sistem Dünya’ya bildiğimiz en yakın kara deliği içeriyor. ” dedi.

En Yakın Kara Deliğin Özellikleri

Güney Yarımküre’deki Dürbün takımyıldızında bulunan ve Güneş Sistemine en yakın kara deliğin özelliklerine yakından bakalım:

• Dünya’ya 1000 ışık yılı uzaklıkta
• HR 6819 adı verilen bir yıldız sisteminde yer alıyor. Bu sistemdeki yıldızlar 4.6 milyar yıllık Güneş’e kıyasla genç sıcak yıldızlardan oluşmakta.
• Yaklaşık 15 milyon yıl önce, bu yıldızlardan biri çok büyüdü ve çok ısındı yaşanan bu şiddetli sürecin ardından bir süpernova patlaması yaşadı. Bu patlamanın ardından bir kara deliğe dönüştü.
• Keşfedilen kara delik Minimum 4.2 Güneş kütlesinde olduğu tahmin ediliyor.

Ayrıca astronomlar Samanyolu Galaksisinde bu canavarlardan 100 milyon ila 1 milyar arasında olduğunu teorik olarak düşünüyor.

Harvard Üniversitesi Kara Delik Girişimi direktörü Avi Loeb ise bu konu hakkında “Büyük olasılıkla bundan daha yakın kara delikler var” dedi ve ardından şunu ekledi:

“Mutfağınızın küçük bir kısmını tararken bir karınca bulursanız, orada daha fazlası olması gerektiğini biliyorsunuz.”

Astronomlardan oluşan bir takım 2019 yılının Kasım ayının o soğuk gecesinde şimdiye kadar en büyük kara delik ünvanını eline alan “imkansız” bir kara delik olarak nitelendirilen LB-1 ‘i keşfetmişti.

Bu inanılmaz iki keşfin evrenimiz hakkında bize neler göstereceğini ve ne gibi keşiflere yol açacağı  ise şimdiden merak konusu olmuş durumda.

Dünya’ya En Yakın Kara Delik Keşfedildi! yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

Gezegenler Nasıl Oluşur?

“Bir varmış bir yokmuş…” diye başlardı gezegenlerin oluşum hikayesi, bir zamanlar kozmik tozdan başka hiçbir şey yokmuş. Yine de bilim insanları bunun 4,5 milyar yıl önceki bir durum olduğunu düşünürlermiş. Gezegenler Nasıl Oluşur? isimli hikayemiz de bu düşünceden yola çıkarak başlamış…

Bir zamanlar Güneşimiz kütle çekim kuvveti yoluyla topladığı maddeler ile iç nükleer füzyonunu arttıran yeni bir ön yıldızdan ibaretti. O zamanlar Güneş Sistemi yoktu, ortalık  dutluk da değildi sadece güneş bulutsusu dediğimiz dönen dev bir parçacık bulutu vardı.

Bilim insanları tüm bu gaz ve tozun nasıl gezegen oluştuğunu anlamaya yönelik ipuçları bulmak için kendi güneş sistemimizin yapısını incelemeye başladı. Bununla da kalmayıp farklı gelişim aşamalarında olan; uzak, daha genç güneş sistemlerine de baktılar.

Güneşin oluşumun ardından kalan gaz ve toz, dönen bir ön gezegen diskine düzleştirildi. (yeni doğmuş bir yıldızın etrafında dönen bir yıldız çevresi diski) Bu dönen enkaz içinde, kayalık parçacıklar çarpışma dansına başladı ve yakında kütle çekim etkisiyle daha fazla parçacık bir araya gelerek büyük kütleler meydana getirdi. Yer çekimi tarafından büzüşen bu parçacıklar karasal iç gezegenler oluştururken, gazlar ise dışsal gaz gezegenler oluşturdu.

Gezegenler Neden Yuvarlak?

Hiç düşündünüz mü uzaydaki büyük nesneler neden yamuk yumuk olmak yerine küreler olarak oluşuyor? Gezegenler neden yuvarlak?

Yer çekiminin tüm uzamsal yönlerde eşit kuvvet uyguladığını biliyoruz.  Oluşan bir gezegen ne kadar çok madde çekerse, merkezine doğru çekim kuvveti o kadar güçlü olur. Yuvarlak şekli böyle bir durumun doğal sonucudur.

Astrofizik terimlerinde ise hidrostatik denge kavramı ile açıklanır. Bu bir gezegenin içten dışa doğru termal basınç ile içeriye doğru artan malzemenin ağırlığı arasında bir denge halinde olduğu durumdur. Bu durum, bir gök cismi o kadar büyük hale geldiğinde ortaya çıkar ki, uygulanan yer çekimi kuvveti onların en uygun şekle yani bir küreye çökmesine sebep olur.

Fakat bu hikaye düşündüğümüz kadar basit değil. Newton’un hareket yasaları, hareket halinde olan bir nesnenin hareket etmeye devam etme eğiliminde olduğunu ve bir gezegenin ekvatorundaki maddenin dışa doğru bir çıkıntı meydana getirmek için yeterli hızda dönebileceğini söylüyor. (Bu çıkıntılar Dünya’da da var).

Sadede gelirsek hiçbir gezegen mükemmel şekilde yuvarlak değildir. Onların “yuvarlaklığını” 3 kriter belirler:

• Kütle
• Boyut
• Dönme hızı

Öte yandan yine gezegenlerin yuvarlak olduğunu söylüyoruz çünkü “gezegen” kelimesini bu şekilde tanımlıyoruz. Uluslararası Astronomi Birliği Genel Kurulu tarafından 2006 yılında kabul edilen karar 5A’ya göre, bir gezegen şöyle tanımlanır:

• Bir yıldızın etrafında yörüngede olan göksel bir cisimdir.
• Kendisinin yer çekimi için katı cisim kuvvetlerinin engellemek için yeterli kütleye sahiptir, böylece hidrostatik bir denge (neredeyse yuvarlak) bir şekil alır.
• Yörüngesinin civarını temizlemiş olmalıdır.
• Başka bir gezegenin uydusu değildir.

Bu yazımızda gezegenlerin nasıl oluştuğunu ve neden yuvarlak olduklarını konuştuk. Unutmayınız ki doğadaki tüm nesneler her zaman kendisi için en verimli olan şekli almayı tercih eder.

Gezegenler Nasıl Oluşur? Neden Yuvarlak? yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

İlk Kara Delik Fotoğrafı

İlk  kara delik fotoğrafı 10 Nisan 2019’da, Event Horizon-Olay Ufku Teleskopu Projesi’nde çalışan astronomlar tarafından kara deliklerle ilgili “çığır açıcı bilgiler” açıklayacağız parolasıyla yayınlandı.

Albert Einstein’ın 1915 genel görelilik kuramında; kara deliklerle ilgili  matematiksel açıklamalar getirmiş. Bu olay ise 1960’larda ismini “kara delik” olarak almıştı. Günümüze kadar, kara deliklerin tüm “resimleri” illüstrasyonlar ya da simülasyonlardı. Peki ilk  kara delik fotoğrafı nasıl çekildi?

Fotoğrafı çekmek hiç kolay olmadı. Bunu başarmak için dünya büyüklüğünde sanal bir teleskop inşa edildi. 20 ülkede 200’den fazla bilim insanı ve mühendisten oluşan grup, dünyanın en hassas radyo teleskoplarından sekizi, senkronize atom saati ağını, iki adet özel yapım bilgisayarı ve  birkaç farklı algoritmayı birleştirdi.  10 yıldan fazla süren çalışma sonunda, büyük bir gizemi çözülerek, ilk kara delik resmi paylaşılmış oldu.

Fotoğrafı çekilen ilk kara deliğin özellikleri:

• Kim çekti?  Olay Ufku Teleskopu Projesi’nde çalışan astronomlar.
• Ne zaman çekildi? Nisan 2017’de çekildi.  2 saatte çekilen görüntünün analizi 2 yıl sürdü.
• Nerede görüldü? Başak Takımyıldızındaki Messier 87 galaksisinin merkezinde.
• Uzaklığı nedir? Dünya’ya 55 milyon ışık yılı mesafede.
• Kütlesi kaçtır? 6,5 milyar güneş kütlesi.
• Gözlem evi sayısı: Dört kıtada bulunan toplam 8 adet gözlem evi.
• İlgili kişi sayısı: 200+
• Adı: Hawaii-Hilo Üniversitesi Hawaii profesörü Larry Kimura görüntüsü alınan ilk kara deliğe; derin, süslü ve karanlık oluşum anlamına gelen Powehi adını verdi.

Kara delik fotoğrafı neden önemli?

Günümüze kadar imkansız olduğu düşünülen bir kara deliğin görüntüsünü alan Olay Ufku Projesi, varlığının kanıtlanması zor olan kara deliklerin anlaşılmasında büyük bir adım attı. Görüntü, bilim insanların kara deliklerin nasıl çalıştığını ve olay ufkunun görüntülerinin genel görelilik teorisini test etmek için özellikle önemli olduğunu daha iyi anlamalarına yardımcı olacak.

Bugün kara delikler hakkında öğrendiğimiz  çoğu şeyin kaynağı: Stephen Hawking. Ünlü bilim adamı, kara delik teorisine daha sağlam bir teorik matematiksel destek oluşturmak için Albert Einstein’ın görelilik teorisini kullanmıştı. Hawking 14 Mart 2018’de, vefat etti fakat fotoğrafı çekilen ilk kara delik Stephen Hawking ve Albert Einstein’in öngörülerini bir kez daha haklı çıkarması yönüyle kritik bir öneme sahiptir.

İlk Kara Delik Fotoğrafı Nasıl Çekildi, Neden Önemli? yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.

Güneş Sistemi Gezegenleri ve Özellikleri Nelerdir? Bu yazımızda Güneş sistemi gezegenleri olan Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün gezegenlerinin özelliklerini bir bütün olarak işleyeceğiz.

Bir zamanlar insanlar Dünya’nın evrenin merkezinde olduğu görüşü hakimdi; Güneş, Ay, gezegenler ve yıldızlar Dünya’nın etrafında döndüğü düşünülürdü. Yüzyıllar sonra Güneş’in etrafında dönen daha büyük bir gezegen sisteminin parçası olduğumuzu anlamaya başladılar. Sadece geçen yüzyıl içinde Güneş Sistemimizin ne kadar büyük olduğunun farkına vardık. Bu yazımızda ise Güneş Sistemi Gezegenleri ve Özellikleri Nelerdir? Sorusuna kısaca cevap vereceğiz.

Güneş Sistemimizde Güneş’in etrafında dönen sekiz gezegen var. Gezegenleri Güneş’ten uzaklık sırasına göre; Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’dür. Plüton nerede diye soracak olursanız, o artık bir cüce gezegen. Güneş Sistemindeki gezegenlere olan yolculuk hikâyemiz, Güneş’e en yakın olan gezegenden başlıyor…

Güneş Sistemindeki Güneş’e En Yakın Olan Gezegen Merkür

• Merkür, Güneş Sistemindeki  Güneş’e en yakın olan gezegen olarak bilinir.
• Güneş’in ortalama 58 milyon km (36 milyon mi) uzaklıkta bir yörüngede hareket eder.
• Merkür’de sıcaklığı tutabilecek bir atmosfer yoktur. Bu yüzden yüksek sıcaklık farklıları görülmekte. Güneşe bakan taraf 420 ° C (788 ° F) kadar yüksek sıcaklıklarla ulaşırken ve diğer tarafı ise -173 ° C’ye (-279.4 ° F) düşer.
• Venüs, Dünya ve Mars gibi, karasal bir gezegendir, bu da büyük oranda demir ve nikel gibi metallerden oluştuğu anlamına gelir.
• Ekvator uzunluğu sadece 4879 kilometredir. Bu özelliğiyle Güneş Sistemi gezegenleri arasında en küçük olanıdır.
•  5.427 g / cm3 yoğunluğuyla Güneş Sisteminin en yoğun gezegenidir.
• Gezegenin yörüngesinde attığı bir tur, 87.969 Dünya günü sürer. Ancak ortalama yörünge hızı 47.362 km / s olan Merkür’ün tek bir dönüşü tamamlaması da 58.646 gün sürer.
• Merkür ismini Roma mitolojisinden alır. Yunan mitolojisinde ise diğer tanrılardan daha hızlı hareket ettiği için “tanrıların habercisi” anlamına gelen Hermes ismi verilmiştir.
• Merkür’ün herhangi bir uydusu yoktur.

Güneş Sistemindeki En Sıcak Gezegen: Venüs

• Venüs kalın atmosferi ve Güneş’e yakınlığı nedeniyle, Güneş Sistemindeki en sıcak gezegen unvanına sahiptir ve sıcaklıklar 735 K (462 ° C) sıcaklığa kadar ulaşır.
• Güneş’e en yakın ikinci gezegendir.
• Boyut ve kütle açısından, Dünya’ya en çok benzeyen gezegendir. Dünya’nın ikizi olarak adlandırılır.
• Dünya, Merkür ve Mars gibi, farklılaşmış kaya ve minerallerden oluşan karasal bir gezegendir.
• Güneş Sistemindeki herhangi bir gezegene göre en dairesel yörüngeye sahiptir.
• Güneş etrafında yörüngesini 224.65 günde tamamlar.
• Güneş Sistemindeki kendi ekseni etrafında saat yönünün tersine dönen diğer gezegenlerin çoğundan farklı olarak Venüs saat yönünde döner (“ters” dönüş denir)
• Venüs’te bir gün, bir yıldan daha uzun sürer.
• Sülfürik asit dışında hiçbir şekilde yağmur yağmaz.
• Gezegene gönderilen hiçbir uzay aracı yüzeye iniş yapamamıştır.
• Venüs’ün uydusu yoktur.

Güneş Sisteminde Yaşamın Olduğu Gezegen: Dünya

• Dünya, Güneş Sistemin gezegenleri arasında aktif yaşam olan tek gezegendir.
• Güneş’e en yakın üçüncü gezegendir, Güneş’ten ortalama 150 milyon kilometre (93 milyon mil) uzaklıkta bir yörüngede hareket eder.
• Merkür, Venüs ve Mars gibi Dünya da karasal gezegenler listesindedir.
• Dünya’nın yörüngesinde attığı bir tur 365.25 gündür. Bu da dört yılda bir şubat ayının 29 gün çekmesi anlamına gelir.
• Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüşünü 24 saat olduğu düşünülse de gezegenimiz dönüşünü 23 saat 56 dakika ve 4 saniyede tamamlar.
• 5 ana katmandan oluşur. Dünya’nın katmanları dıştan için doğru sırayla: Atmosfer, Hidrosfer, Litosfer, Magma ve Çekirdektir.
• Dünya’nın sadece bir uydusu vardır: Ay.

Güneş Sisteminin Kızıl Gezegeni: Mars

• Mars, yüzeyinde demir oksit yoğunluğu nedeniyle kırmızımsı bir tona sahiptir. Bu yüzden “Kızıl Gezegen” olarak da bilinir.
• Yaklaşık 228 milyon uzaklığı ile Güneş’e en yakın dördüncü gezegendir.
• Güneş Sistemindeki ikinci en küçük gezegendir. Büyüklüğü yaklaşık Dünya’nın yarısı kadardır.
• Dünya’nın yaklaşık 1 / 3’ü kadar yer çekimi vardır.
• Güneş’ten gelen ısıyı tutacak neredeyse hiç atmosferi yoktur ve bu nedenle sıcaklıklar Mars kışında -140 ° C’ye (-220 ° F) düşebilir. Yazın ise öğlen saatlerinde 20 ° C’ye (68 ° F) kadar çıkabilir.
• Mars yüzeyinin birçok yerin altında buzlu su şeklinde su bulunur.
• Mars’ın iki küçük uydusu vardır: Phobos ve Deimos.

Güneş Sistemindeki En Büyük Gezegen: Jüpiter

• Çapı Dünya’nın yaklaşık 11 katı ve diğer tüm gezegenlerin kütlesinin 2.5 katıdır. Bu özelliğiyle Jüpiter, Güneş Sistemindeki en büyük gezegendir.
• Dünya’nın 1 / 4’ü kadar bir yoğunluğa sahiptir. Yoğunluğun bu kadar düşük olmasının sebebi gezegenin gazlardan oluşmasıdır.
• Jüpiter, Güneş’i 740.550.000 km – 16.040.000 km  arasında değişen bir mesafede yörüngede döner.
• Güneş’in etrafında attığı bir tur 11.8618 Dünya yılıdır.
• Kendi ekseni etrafından dönüşü tam olarak 9 saat, 55 dakika ve 30 saniyede dönüşünü tamamlar. Bu özelliğiyle Jüpiter Güneş Sistemindeki gezegenler arasında en hızlı olanıdır.
• Dünya gibi, Jüpiter de kuzey ve güney kutuplarının yakınında kutup ışıkları olarak bilinen auroralar yaşar.
• Jüpiter’in 79 uydusu bulunur.

Güneş Sisteminin Halkalı Gezegeni: Satürn

• Güneş Sisteminin halkalı gezegeni Satürn’ün halkaları bir kum tanesinden bir arabanın büyüklüğüne kadar değişen buz parçacıklarından meydana gelir.
• Dünya’nın yaklaşık 9,13 katı büyüklüğündedir. Bu özelliğiyle, Güneş Sistemindeki ikinci en büyük gezegendir.
• Güneş’e en yakın altıncı gezegen olan Satürn, ortalama 1,4 milyar kilometre mesafede yörüngede hareket eder.
• Bir gaz devi olarak, hidrojen ve helyum gazları yoğun olarak bulunur.
• Ortalama 0.687 g / cm3 yoğunlukla, Güneş Sisteminde sudan daha az yoğun olan tek gezegendir.
• Belirli bir yüzeye sahip değildir, fakat katı bir çekirdeği bulunmaktadır. Bunun sebebi, Satürn’ün sıcaklığının, basıncının ve yoğunluğunun çekirdeğe doğru artış göstermesidir.
• Satürn’ün şimdiye kadar keşfedilen toplam 82 uydusu vardır, ancak tahminler bunun 150’ye kadar çıkabileceğini gösterir.

Güneş Sisteminin En Soğuk Gezegeni: Uranüs

• Uranüs  Güneş Sisteminin en soğuk gezegenidir ve “buz” gezegen olarak isimlendirilir.
• 2.735.118.100 km – 3.006.224.700 km ortalama bir mesafe ile, Güneş’e en uzak yedinci gezegendir.
• Güneş’in etrafında attığı bir tur yaklaşık 84 Dünya yılı sürer.
• Bir “gaz devi” olarak sınıflandırılmasına rağmen, buz formundaki amonyak, metan, su ve hidrokarbon gibi maddelerin varlığından dolayı sıklıkla “buz devi” olarak isimlendirilir.
• Metan buzunun yoğunluğundan dolayı mavimsi bir görünümü vardır.
• Uranüs, ekvatorunun yörüngesinden dolayı çok ilginç bir mevsimsel döngü yaşar ve Neptün kuzey kutbu doğrudan Güneş’e bakacak şekilde yörüngede kalır. Bundan dolayı gezegenin bir tarafı 42 yıl gece yaşarken diğer tarafı ise 42 yıl gündüz yaşar.
• Uranüs’ün bilinen 27 uydusu vardır.

Güneş Sisteminde Güneş’e En Uzak Olan Gezegen: Neptün

• Neptün, yaklaşık 4,5 milyar kilometre mesafe ile Güneş’ten en uzak sekizinci gezegendir. Bu özelliğiyle Güneş Sisteminde Güneş’e en uzak olan gezegen unvanına sahiptir.
• Güneşimize olan aşırı uzaklığından dolayı, Neptün çıplak gözle görülemez.
• Teknik olarak bir gaz devidir, ancak Neptün yapısı itibariyle bir “buz devi” olarak sınıflandırılır. ( Bu yönüyle Uranüs’e benzer )
• Neptün’ün kendi ekseni etrafında dönüşünü 16 saat 6 dakika 36 saniyede tamamlar. Güneş’in etrafında tek bir yörüngeyi tamamlaması ise 164.8 Dünya yılını alır.
• Neptün, modern zamanlarda keşfedilen ikinci gezegendir. Urbain Le Verrier ve John Couch Adams tarafından keşfedilmiştir.
• 1989 yılında sadece bir uzay aracı olan Voyager 2 tarafından ziyaret edilmiştir.
• Neptün’ün 14 uydusu vardır.

Güneş Sisteminde bulunan gezegenlerin isimleri ve anlamlarının nereden geldiğini merak ediyorsanız aşağıdaki resme tıklayabilirsiniz:

Bu makalemizde Güneş Sistemi gezegenleri ve özellikleri hakkında ilginç bilgilere yer verdik.

Bu hikâyemizde yanan ise Plüton oldu. Plüton, 2006 yılında Uluslararası Astronomi Birliği tarafından gezegenlikten çıkarılmıştı. Bir sonraki hikâyemizde tekrar görüşmek üzere…

Güneş Sistemi Gezegenleri ve Özellikleri Nelerdir? yazısı ilk önce Bilim Gemisi üzerinde ortaya çıktı.